Odporność psychiczna
co to jest, model 4C i jak ją wzmacniać?

Odporność psychiczna (ang. mental toughness) to zdolność do zachowania spokoju, koncentracji i skuteczności działania mimo presji, stresu i przeciwności. To nie jest wrodzona „twardość charakteru", z którą albo się rodzisz, albo nie - to zestaw nastawień, które da się zmierzyć i, co ważniejsze, świadomie rozwijać.

W pracy odporność psychiczna decyduje o tym, czy pod presją terminów i zmian dajesz z siebie to, co najlepsze, czy przeciwnie - Twoja efektywność spada. W tym artykule wyjaśniamy, czym różni się od rezyliencji, na czym opiera się model 4C, po co mierzyć ją w organizacji i jak ją wzmacniać - u siebie i w zespole.

Czym jest odporność psychiczna?

Odporność psychiczna opisuje, jak radzimy sobie z presją, wyzwaniami i stresem - i jak bardzo pozwalamy im wpływać na naszą skuteczność. Osoba o wysokiej odporności psychicznej traktuje trudną sytuację jako wyzwanie do rozwiązania, a nie zagrożenie; utrzymuje kontrolę nad emocjami i działaniem tam, gdzie inni się poddają.

Odporność psychiczna a rezyliencja - to nie to samo

Rezyliencja (odporność) to zdolność do powrotu do równowagi po trudnym doświadczeniu - reagujesz na to, co już się wydarzyło. Odporność psychiczna jest pojęciem szerszym i bardziej „proaktywnym": obejmuje nie tylko powrót do formy, ale też nastawienie, z jakim wchodzisz w wyzwanie i presję, zanim jeszcze się pojawią. Można powiedzieć: rezyliencja to odbicie się od dna, odporność psychiczna to sposób, w jaki w ogóle podchodzisz do trudności.

„Dobrze jest zdiagnozować naszą odporność psychiczną, bo będziemy wiedzieli, co zmieniać, będziemy wiedzieli, nad czym mamy pracować."

Sebastian Matyniak, prezes Brainstorm Group, w nagraniu W jakich sytuacjach stosować badanie odporności psychicznej?

→ Odporność psychiczna nie jest wrażeniem - da się ją zmierzyć. Służy do tego badanie odporności psychicznej MTQ, oparte na modelu 4C.

Model 4C - cztery filary odporności psychicznej

Najczęściej stosowaną ramą opisującą odporność psychiczną jest model 4C, opracowany przez prof. Petera Clougha. Rozkłada odporność na cztery mierzalne wymiary - to na nich opiera się badanie MTQ:

• Kontrola (Control) - poczucie wpływu na własne życie, emocje i zadania. Wysoka kontrola to przekonanie „mam wpływ na to, co się dzieje", zamiast poczucia bezradności.
• Zaangażowanie (Commitment) - wytrwałość w dążeniu do celu i dotrzymywaniu zobowiązań, także wtedy, gdy motywacja słabnie, a droga się wydłuża.
• Wyzwanie (Challenge) - traktowanie zmiany i trudności jako okazji do rozwoju, a nie zagrożenia. To nastawienie „spróbuję i się nauczę", nie „lepiej nie ryzykować".
• Pewność siebie (Confidence) - wiara we własne możliwości i umiejętności interpersonalne; przekonanie, że poradzisz sobie z zadaniem i obronisz swoje zdanie.

Kluczowe: każdy z tych czterech wymiarów można wzmacniać. Dlatego odporność psychiczna to kompetencja do rozwoju, a nie wrodzony i niezmienny rys charakteru.

→ Badanie MTQ48 i MTQPlus pokazuje wynik na każdej z czterech skał 4C - dzięki temu wiadomo, który filar wzmacniać.

Dlaczego odporność psychiczna liczy się w pracy?

Każdy z nas pracuje dziś pod presją - terminów, zmian, oczekiwań. Ta presja u wielu osób wywołuje stres, a w efekcie spada efektywność i jakość decyzji. Odporność psychiczna jest tym, co decyduje, czy pod tą samą presją człowiek się blokuje, czy działa. Dlatego coraz częściej patrzy się na nią nie jako na cechę „miękką", lecz jako na czynnik wprost przekładający się na wyniki.

Ma to szczególne znaczenie w trzech sytuacjach:

• U menedżerów i liderów - to oni pierwsi mierzą się ze stresem zmiany i przenoszą swój stan na zespół. Odporny lider stabilizuje zespół; niestabilny go rozstraja.
• W rekrutacji - poziom odporności psychicznej kandydata dobrze prognozuje, jak poradzi sobie na stanowisku obciążonym presją. Dlatego badanie MTQ bywa elementem procesów rekrutacyjnych.
• W profilaktyce wypalenia - niska odporność psychiczna przy wysokiej presji to prosta droga do przeciążenia i wypalenia zawodowego.

→ Presja i stres to obszary, którymi da się zarządzać - zobacz szkolenie z zarządzania stresem oraz materiał o przeciwdziałaniu wypaleniu zawodowemu.

Jak zmierzyć odporność psychiczną? Badanie MTQ

Odporność psychiczna jest mierzalna. Najczęściej stosowanym narzędziem jest kwestionariusz MTQ (Mental Toughness Questionnaire) w wersjach MTQ48 i MTQPlus, który daje wynik na każdym z czterech wymiarów modelu 4C. Sam pomiar to jednak dopiero początek - jego wartość ujawnia się dopiero wtedy, gdy wynik zamienia się w konkretny plan rozwoju.

W praktyce ścieżka wygląda tak: diagnoza MTQ pokazuje wynik na skalach 4C, sesja informacji zwrotnej pomaga zrozumieć, co ten wynik oznacza w codziennej pracy, a plan rozwojowy zamienia wnioski w konkretne działania. Dopiero wtedy odporność psychiczna realnie rośnie - to, co zmierzone i omówione, da się świadomie wzmacniać.

→ Pełny przebieg badania z sesją opisujemy na stronie badania odporności psychicznej MTQ, a rozwój kompetencji radzenia sobie z presją wspiera szkolenie z odporności psychicznej.

Słowniczek pojęć

Odporność psychiczna (mental toughness)

Zdolność do skutecznego działania mimo presji, stresu i przeciwności; zestaw nastawień, który można mierzyć i rozwijać.

Model 4C

Rama opisująca odporność psychiczną w czterech wymiarach: kontrola, zaangażowanie, wyzwanie, pewność siebie (prof. Peter Clough).

MTQ48 / MTQPlus

Kwestionariusze mierzące odporność psychiczną na skalach modelu 4C; podstawa diagnozy i planu rozwoju.

Rezyliencja

Zdolność powrotu do równowagi po trudnym doświadczeniu; węższe pojęcie niż odporność psychiczna.

O autorach

MK

Napisał

Maciej Kasprzyk

Content & SEO Marketer, Brainstorm Group

LinkedIn →

Zweryfikował merytorycznie

Sebastian Matyniak

Prezes Brainstorm Group, ekspert badań pracowniczych i rozwoju kompetencji, MBA

LinkedIn →